https://rasekhoon.net/_WebsiteData/Article/ArticleImages/859/863/896/KHJG01.jpg

نویسنده:سید مصطفی علم خواه و محمد جواد سعدی
منبع:مجله پرسمان
آیا از موسیقی عرفانی می‌توان به عرفان رسید و به خدا نزدیک شد؟

اشعار عارفانه‌ای که همراه با موسیقی و آهنگ خوانده می‌شود، دو بخش دارد: ۱ . بخش ادبیات عرفانی
۲ . بخش موسیقی
اشعار عرفانی به طور معمول مضامین آموزنده، حکمت‌آمیز و کلمات نغز دارد . انسان وقتی به قطعه‌ای عرفانی گوش می‌دهد، آرامش می‌یابد و ممکن است‌حتی اشکش نیز جاری گردد؛ ولی اگر خوب دقت‌شود، قسمتی از این برانگیختگی عاطفی ناشی از مضامین اشعاری است که به خوبی انتخاب شده است . این نوع احساس آگاهانه و واقعی است؛ اما قسمتی از تحریکات نیز در اثر آهنگ محزون و صدای آرامش‌بخش شخص خواننده پدید می‌آید . این نوع برانگیختگی البته مانند قسمت اول حقیقی و پایدار نیست و در تأثیرپذیری و خیال پردازی انسان ریشه دارد که به طور معمول زودگذر و ناپایدار است؛ حتی گاه آثار سوء روانی در پی دارد و چه بسا زمینه راهیابی به برخی مسلک‌های انحرافی را به وجود آورد . از این رو، فتوای اکثر فقها حرمت موسیقی غمگین است . اثبات این‌که به منظور تحصیل کمال، آرامش، نشاط و صفای معنوی نیازمند موسیقی هستیم، کاری دشوار و قابل تأمل است؛ زیرا اولا، در آموزه‌های دینی تشویق و هدایتی در خصوص آن وجود ندارد؛ و ثانیاً، به نظر می‌رسد تأثیری که انسان از طریق آن می‌پذیرد و آرامش و نشاطی که به دست می‌آورد، زودگذر و غیر واقعی است .
چگونه برخی بزرگان، مانند بوعلی سینا و فارابی، به موسیقی روی آوردند؟ آیا این خود بر همسویی علم و هنر دلالت ندارد؟
مهم‌ترین نقش موسیقی تحریک قوه خیال آدمی است . بدین سبب، هر شخصی به نوعی خاص از موسیقی که با روحیات و تخیلات و آرزوها و خواسته‌هایش همسو و هماهنگ باشد، گرایش پیدا می‌کند؛ و این همان رمز تفاوت موسیقی‌ها در ملت‌ها و اقوام گوناگون و حتی اصناف مختلف یک جامعه است . انسان‌ها، در بهره‌گیری از موسیقی ، به سه دسته تقسیم می‌شوند:
دسته اول: کسانی‌اند که با نگاه لذت‌جویی به موسیقی روی آورده، از رسیدگی به ابعاد برتر شخصیت‌خود غافل مانده‌اند و نیازهای فطری خود را تحت‌الشعاع نیازهای حسی قرار داده‌اند . تنها بهره این گروه از موسیقی، تحریک‌پذیری حسی و خیالپردازی دور و نزدیک است .
دسته دوم: آنانند که نه چندان بلند همتند و نه بسیار فرومایه . اینان، در کنار لذت‌های حسی، به حفظ شخصیت فردی و اجتماعی خود اهمیت می‌دهند و تا جایی که به ابتذال و تخدیر نینجامد و از تحصیل و کار باز نمانند، از موسیقی بهره می‌برند؛ گرچه ممکن است در خلوت همچون گروه اول عمل کنند .
دسته سوم: کسانی که نفوس عالی و عقل کامل و طبع بلند دارند . آنان اعضا و حواس و قوای طبیعی را وسیله ارتقای روح و تقویت عقل خود می‌سازند . اینان عشق خود را در خدا می‌جویند و رهنمودهای زندگی خود را از او می‌گیرند . آن‌ها بیش‌تر در پی تحصیل کمالات معنوی‌اند و جان گرانمایه خود را ارزشمندتر از آن می‌بینند که اسیر محسوسات و موهومات شوند . این گروه یکباره خود را از لذت‌های حسی و وهمی محروم نمی‌کنند؛ اما آن‌جا که بین حس و وهم و عقل تعارض پیش آید، جانب عقل را می‌گیرند؛ زیرا نمی‌خواهند شرافت ذاتی و بلند همتی خود را به پای لذت‌های زودگذر مادی (حسی و وهمی) فدا سازند .
افلاطون حکیم می‌گوید: «آن کس که همه عمر را به ترنم نغمات و حظ از زیبایی صوت می‌گذراند، همان طور که آهن در اثر آتش نرم می‌شود، عنصر «غیرت‌» در نفس وی ملایم می‌گردد و طولی نخواهد کشید که «شجاعت‌» وی نیز تحلیل رود» . (۱)
از امام خمینی (ره) در این باره آمده است: «ای عزیز، بکوش تا صاحب عزم و اراده شوی که خدای ناخواسته اگر بی‌عزم از این دنیا رحلت کنی، انسان صوری بی‌مغزی هستی در آن عالم که محل کشف باطن و ظهور سریره است؛ و جرئت‌بر معاصی کم کم انسان را بی‌عزم می‌کند و این جوهر شریف را از انسان می‌رباید .» استاد معظم ما می‌فرمودند: «بیش‌تر از هر چه گوش دادن به تغنیات [موسیقی‌ها] سلب اراده و عزم از انسان می‌کند . . . .» (۲)
از بوعلی سینا آورده شده: «آهنگ خوش، آن مقدار که حکمت لازم می‌شمارد، جوهر نفس آدمی را تقویت می‌کند و قوای باطنی او را تمرکز می‌بخشد؛ نه آن آهنگی که امور شهوانی را در انسان تحریک می‌کند» .
فارابی الحان خیال‌انگیز همراه با کلام و شعر پرمغز را الحان «اندیشه‌زا» می‌خواند؛ اما درباره موسیقی لهوی می‌نویسد: «اشعاری که دارای محتوای هزلی و لهوی هستند، اغلب برای سرگرمی و تفریح خوانده می‌شوند . که بالتبع الحان متناسب همان اشعار لهوی است و این سبک کردن و حقیر نمودن شان الحان است که تمام شرایع و ادیان الاهی آن را نهی کرده‌اند . چنان که در زمان ما [فارابی] کاربرد موسیقی نزد اهل خیر و مؤمنان ناپسند تلقی می‌شود؛ و این به دلیل بهره‌گیری نادرست از موسیقی است .»
ناگفته نماند درباره مهارت فارابی در نواختن عود بسیار گفته شده، چنان که مشهور است وی دربارگاه سیف‌الدوله حمدانی چنان زخمه بر تار نواخت که حضار خندیدند . در پرده دیگر، آن‌ها را گریاند و در مقام سوم، آنان را خواب کرد و از مجلس بیرون رفت .
دکتر حسین الهی قمشه‌ای، درباره مرحوم پدرش، می‌گوید: «به خاطر دارم که روزی یکی از اشعار باباطاهر را در ۱۲ لحن مختلف برای ما اجرا کرد و نام هر لحن را فرمود . از آن جمله: داد، بیداد، بلند، کوتاه، بیابانی و غیره . مرحوم الهی قمشه‌ای صدایی خوش داشت‌با مقامات و دستگاه‌ها و گوشه‌ها و الحان مختلف موسیقی ایران آشنا بود . قرآن را در بیات ترک و دیگر مقامات با شور و احساس می‌خواند . دعا و نماز خویش را با لحن خوش می‌خواند . به طوری که لحن نماز ایشان، خود یکی از عوامل مشوق ما در کودکی به نماز بود» .
از این رو، به خوبی آشکار می‌شود روی‌آوری بزرگان به موسیقی به گونه آمیختگی علم و هنر و در راستای حفظ شریعت‌بوده است .‌نوشت‌ها:

۱ . جمهوری افلاطون، ص ۶- ۱۹۴ .
۲ . اربعین حدیث، امام خمینی (ره)، ص ۱۰۳ .
۳ . مبادی اخلاق در قرآن، جوادی آملی، ص ۲۷۸ .

 

راسخون